دیمانە: فەرەیدون بێوار
* حیزبە كوردییەكانی كوردستانی ڕۆژهەڵات لەلایەنی بەرەی چەكداری كەمتر چالاكن، ئەمەش دوو خوێندنەوەی بۆ دەكرێت، خوێندنەوەیەك كە پێی وایە پارتی و یەكێتی ڕێگا نادەن ئەو شێوازە خەباتكردنە بەكاربهێنن، ئەوەی تریان پێی وایە، حیزبەكان بەخۆیان قەناعەتیان بە بەردەوامی خەباتی چەكداری لاوازە؟
- ئەمانە هەردووكیان ڕاستن، سەبارەت بە ئێمە هەر لەسەرەتاوە شێوازی خەباتی مەدەنی و ئاشتیانەمان پێ باشتر بووە، هیچ میللەتێك حەز ناكات هەر بكوژێت و لێی بكوژرێت، بەڵكو بەشێكی دیكەی وەڵامەكە ئەوەیە كە حكومەتی كوردستان شوێنی حەوانەوەو پەناگەی ئێمەیە نابێت گیروگرفتی بۆ دروست بكەین، حەزناكەم ناو لەو مەسەلەیە بنێم فشاری پارتی و یەكێتی، چونكە هیچ كاتێك بارودۆخە بەوە نەگەیشتووە كە ئەوان فشارمان بۆ بێنن تا لە خەباتی چەكداری وازبێنین ڕەنگە بە داخوازیەكی برایانە داوایان لە ئێمە كردبێت كە موراعاتی وەزعی ناسكی كوردستان بكەین، جارێكیان لەبیرمە چەند نوێنەرێكی حكومەتی ئێران هاتبوون بۆ سەڵاحەدین، منیش هەر لەوكاتەدا بەنوێنەرایەتی حیزب لەوێ ئامادەبووم، ئەوكات هەردوو سەرۆكی كورد لەوێ بوون، بە مام جەلالم گوت: هەر ڕێكەوتنێك كە لەگەل حكومەتی ئێران دەیكەن یەكەم خاڵی با ئەوەبێت كە حكومەتی هەرێمی كوردستان بڕیاریدا هەموو چالاكیە سەربازیەكانی حیزبی دیموكرات ڕاگرێت، مام جەلال گوتی تۆ دەزانی چ دەڵێی؟ گوتم: بەڵێ، ئەوە قسەی خۆم نیە بەڵكو بڕیاری مەكتەبی سیاسی حیزبە، مادام حكومەتی ئێران ئامادەیە ڕێكەوتن لەگەل حكومەتی هەرێم مۆربكات، ئێمە ئەو هەڵوێستە وەردەگرین و بڕیاری خۆمان دەكەینە قوربانی، ئەوە هەر ئێستا نیە كە ئێمە شێوازی خەباتی مەدەنیانەمان هەڵبژاردوە تەنانەت بڕیاری ئاشتی خوازانە یان هەڵبژاردنی شێوازی خەباتی مەدەنیانە وای لە هەندێك لایەن كردبوو كە خەڵك هانبدەن تا خۆپیشاندان دژی ئێمەو پارتی بكەن، بڵێن دیموكرات و قیادە ڕەنجی كوردیان بەبادا، چەندین جار ئێمە ڕامان گەیاندوە كە ئەگەر حكومەت ئامادەبێت تەنیا خود موختاری بە كوردستان بدات پێشمەرگەكانمان دەنێرین شان بەشانی سوپای ئێران شەڕی سەربازانی عێراق بكات، ئەوەمان چەند جار گوتووە لەكاتی شەڕی نێوان عێراق و ئێراندا.
* باشە بۆچی هەوڵتان نەدا لە سەردەمی خاتەمی كە ئەوكات سیاسەتی ئێران كەمێك كراوەتربوو، پڕۆژەی خود موختاری كوردستان زیندو بكەنەوە؟
- محەمەد خاتەمی ئەدەبیە، قسەی جوانی كردووە، بەڵام هیچ كاتێك باسی لە خود موختاری یان خود گەردانی نەكردووە، خود گەردانی پڕۆژەیەك بوو كە حیزبی توودە گەڵاڵەی كرد، بەڵام هیچ كاتێك خاتەمی یان ئێران لەو سەردەمە نەهاتووە ئیشی لەسەر بكات، ئەوان هەمیشە لەدوای فرسەتێك دەگەڕان، تەنانەت قسەیەكی خوالێخۆشبوو "خومەینی" ئەو كاتە زۆر باسدەكرا كە گوتبووی، یەكەمجار گەمارۆیان بدەن ئەو جا قسەیان لەگەڵ بكەن، ئەوان نەیان دەویست گفتوگۆ لەگەل كورد بكەن، بەڵكو دەیان ویست تەنیا كورد بخافڵێنن.
* پەیوەندیتان لەگەل موجاهیدی خەڵقی ئێران چۆنە، ئایا تاچەند لەگەل بیرو ڕای حیزبە كوردستانیەكانن كە ئەو ڕێكخراوە بە یارمەتی دەری بەعس دژ بە خەڵكی كوردستان لە قەڵەم دەدەن؟
- لەگەل ئەوەشدا ئێمە موجاهیدین بەهێزێكی گەورەی ئۆپۆزسیۆنی ئێران دەزانین، بەڵام هێزە سیاسیەكانی كوردستان كەمتریان پەیوەندیان لەگەل هەیە، پێم وابێ ئەو شتە بەو جۆرە نییە، دەڵێن لە سیاسەتدا نەدۆستایەتی یەكجاری و نە دوژمنایەتی یەكجاری هەیە، چەند لەو هێزانەی كەپێشتر لەیەكتریان دەكوشت و یەكتریان بەخائین ناو دەبرد ئەمڕۆ هاوپەیمانی یەكترن، ئێستا ئەمریكا موجاهیدنی لە لیستی تیرۆریستان نەهێناوەتە دەرەوەو پارێزگاریشیان لێدەكات، تەنانەت سەبارەت بە پەكەكەش ئەمریكا بەجۆرێك لە جۆرەكان گفتوگۆ لەگەل ئەو هێزە دەكات كەچی لە لیستی تیرۆریستانیش دایناوە. بۆچی تاوەكو ئێستا حیزبە سیاسیەكانی كوردستانی ڕۆژهەڵات پڕۆژەیەكی چارەسەری نەتەوەییان نەبووە؟
- پڕۆژە هەبووە بەتایبەتی لەلایەن حیزبی دیموكرات و كۆمەڵە كە هێشتان لەت نەبوو بوون، بەڵام بەڕای من كێشەی گەورە لێرەدا ئەوەیە كە زۆربەی ئەو حیزبانە لە دەرەوەی وڵاتن و لەناو خاكی خۆیان نین، لەنێو خەڵكی خۆیان نین، ئەو زەرورەتەی كەبەو جۆرەی كە هەیە سودی لێ نابینین، هەر كەسەی لە شوێنێك و لە خێمەیەك دانیشتوون لەمەیدانی خەباتەكەدانین كە ئەو زەرورەتە هەست پێ بكەن، وە فشاریان لەلایەن كۆمەڵانی خەڵكەوە لەسەر نییە، مەبەستم دەرەوەی خاكی كوردستانی ڕۆژهەڵاتە واتا كوردستانی عێراقیش.
*هەست دەكرێت كە كەمتر حیزبە كوردیەكانی كوردستانی ڕۆژهەڵات جەماوەریان هەیە، ئەوەش بۆ ئەوە دەگێڕنەوە كە حكومەتی ئێران گرنگیەكی تەواو بە دێهاتەكان و شارە كوردییەكان دەدات و خزمەتگوزاریان بۆ دەبات بۆیە كەمتر خەڵك ڕوو لە پێشمەرگایەتی دەكات؟
- نازانم ئەندامی حیزبەكان بۆ كەمن، گەر ئەندامانی حیزبەكان هەر ئەوەندەن كە لێرەن بابڕۆن بارەگا داخەن و خواحافیزیان بێت، ئێمە بەشی هەرەكەمان لە دەرەوەین، بەشی هەرە زۆریشمان لەناوەوەی وڵاتین، تەعبیرێكی دیكە بەكاردێنین ئەوانەی كە ترساون هەڵاتوین و ئەوانەی كە ئازان لەوێ ماون.
بەڵام بۆ دەبێت پێمان وابێت میللەتێك هەردەبێت برسی بێت ئەو سا حیزبی سیاسیان هەبێ، خۆ گەلانی تێریش هەر حیزبی موعارەزیان هەیە، بەڵام خەڵك بەژیری و وشیاری خۆی توانیویەتی دەوڵەت بەڕێوەببات نەك بە بەرنامەداری دەوڵەت، سەڕەڕای ئەوەش بەپێی ئامارەكانی وڵاتی ئێران لە 35%ی خەڵكی كوردستان لەژێر هێڵی هەژاریدا دەژین، خەڵكێك هەیە لە كوردستان حەزیان لەكاری حیزبایەتی و سیاسی نییە، بەڵام ئەوانە ژمارەیەكی یەكجار كەم لە خەڵكی كوردستان پێك دێنن.
* لە كوردستانی ئێران چەندین ڕۆژنامەو بڵاڤۆك بە زمانی كوردی دەردەچن، خوێندن لە زانكۆكان بە زمانی كوردی هەیە، ئایا ئەمە جۆرێك نییە لە دەرفەتدان بە ئازادی ڕادەربڕین؟
- لەپێشدا با ئەوەتان بۆ ڕوونكەمەوە كە تاوەكو ئێستا لە كوردستان زانكۆی كوردی نییە، بەڵكو دوو بەش هەیەكە بە زمانی كوردی بخوێندرێ نازانم دەست پێكراوە یا خود نا، پێنج شەش ساڵە بڕیاری لێدراوەو زۆریش بە مەكسەبێكی گەورە لە قەڵەم دراوە، لەحاڵێكدا لە زەمانی شا لە كوردستانی ئێران دوو بەشی زمانی كوردی دە خوێندرا، ئەوانە زانكۆ نین بەڵكو كۆلێژی زمانی كوردین كە بەتەمان بخوێندرێن، ئەو ڕۆژنامەو گۆڤارە كوردیانەش كە دەردەچن بەڕاستی بە دەسكەوتی خوێنی چەندین ساڵەی گەلی كوردی دەزانم، لەگەل ئەوەشدا نابێ حاشا لەوە بكەم كە ئەگەر ڕژێمێك چەندە دژی ئازادیش بێت گەر خاڵی ئیجابی هەبوو دەبێ باسبكرێت.
* پاش كەرتبوونەكەی حیزبی دیموكرات باس لەوەدەكرا كە هەر لایەكتان لەو دووباڵە یەكێك لە حیزبە سەرەكیەكانی كوردستان پاڵپشتیتان دەكات؟
- من ناڵێم خەڵك ئەو قەزاوەتە ناكات، بەڵام ئەوە دەڵێم ئەوەندەی من لەناو ئەو حیزبەی خۆماندا بوومە بە تەواوی ئەوە ڕەتدەكەمەوە، حیزبی دیموكراتی كوردستان نە سەر بە پارتیەو نەسەر بە یەكێتییە، وە نەسەر بە پارتی دەبێت نەسەر بەكێتی دەبێت، بەڵام دۆستی هەردوو لایانە جا خەڵك بۆخۆی چ دەڵێ خۆ زاری خەڵكی تورەگە نیە من بیبەستم، من دیسانەوە دەڵێم نەلەپێش لەتبونێ نەلە پاش لە تبونێ نە لەسەرەوە نە لەخوارەوە قسەیەكم نەبیستووە باس لە پێخۆشبونی لەت لەت بوون بكەن، هەوڵی زۆریش درا لەلایەن هەردوو لاوە تاوەكو نەهێڵێن ئەو لەت بوونە دروست بێت، بەڵام لەیەك دوور بووین.
* پاش هاتنی ئەمریكا بۆ عێراق و هاتنە ئارای قسەو باسی لێدانی ئێران لەلایەن ئەمریكا هیچ بەرەیەكتان پێك نەهێناوە؟
- ئێمە لە كۆنەوە هەوڵمانداوە پەیوەندیمان لەگەل ئەمریكادا هەبێ لەكۆنەوە لەساڵەكانی (1994 – 1995) وە، ئێمە پەیوەندیمان لەگەل ئەمریكا هەیە، مەسەلەی هاوكاریش لەگەل ئێمەدا، هاوكاری مادی تائێستا شتی وانەبوو، ڕاستیەكەی ئەمریكا ئەو نیازە جدیەی كە بۆ ڕوخانی ڕژێمی عێراق هەیبوو بۆ ڕژێمی ئێرانێ نەیبووە، ئەوان نایانەوێت دەوڵەتی ئێرانی بگۆڕن بەڵكو دەیانەوێ سیاسەتی دەوڵەتی ئێرانی بگۆڕن، جا بۆیە تائێستاش گەمارۆی ئابووری و ئەو فشارە سیاسیەیان بەكارهێناوە.
* پەیوەندیتان لەگەل وڵاتانی ئەوروپا چۆنە ئایا هاوكاریتان دەكەن لەهیچ ڕویەكەوە؟
- لە زۆربەی ئەو وڵاتانەی ئەندامی حیزبیمان هەیە، نوێنەرایەتیمان هەیە، پەیوەندیمان لەگەل حیزبەكان و پەرلەماندارەكان هەیە، بەڵام دیارە زیاتر دەعمی ئەو وڵاتانە هاوكاری سیاسی و مەعنەویە، هاوكاری عەمەلی ناكەن، ڕەنگە لەهەل و مەرجێكی دیكەدا هاوكاری عەمەلیش بكەن، خۆی لە كوردستانی باشوریش تا ئەو گۆڕانكاریە ڕووینەدا هاوكاری عەمەلیان نەكرد.
* ڕەوشی ژیانی كوردەكانی ڕۆژهەڵات لێرە ناهەموارە هەوڵی ئێوە بۆ چاكتركردنی ئەو بارودۆخە چییە؟
- دەبوایە ئەو پرسیارە لە كاربەدەستانی كوردستان بكەین، من لەكاتی خۆیدا نامەم بەدەست و خەتی خۆم بۆ هەردوو سەركردەی حیزبە كوردیەكان ناردووە، باسی بارودۆخەكەم كردووە، بەڵام سەڕەڕای ئەوەش ئێمە مەمنونی حكومەت دەبین، بۆ نموونە ئێستا بەرنامەی نەوت بەرامبەر بە خۆراك یان ئەو بایەعەی كە دەدرێت شمولی ئێمەش دەكات، وەكو هاوڵاتیەكی كوردستان لە كارەباو ئاو و نیشتەجێبونی ئەو وڵاتە سودمەندین ئێمەش ئەوەمان لەبەرچاوانە، بەڵام گەر هەوڵبدرێت، زیاتر ژیانیان باشتر بكرێت دیارە ژمارەیان گەلێك زۆرنیەو دەكرێت چاك بكرێت.
* زۆرجار سیاسەتوانانی كورد باس لەخەونی دروستبوونی دەوڵەتی كوردی دەكەن، بۆچی ئێوەش نەبوونەتە بەشێك لە دروستبوونی ئەو پڕۆژەیە؟
- جا نامان كەنە بەشێك لەو پڕۆژەیەی كوردستانی گەورە، گەر ئێستا سەیری "پژاك" بكەین دەبینین دەڵێ ئێمە بۆ بستە خاكێكی كوردستان شەڕ ناكەین، دەنا پڕۆژەی كوردستانی بوونی گەورە گەر لەخەمی چوارچێوەیەكدا بیگریت، ئەمڕۆ لەهەل و مەرجی ئێستاماندا لەدەیەی ئەخیردا، دەبێت دەست پێشخەریەكی كوردستانی باشووربێت بە تایبەتی دوو پارتە سەرەكیەكە، ئەو موبادەرەیە بە ئێمە ناكرێت گەرنا ئێمە بە ڕەسمی ڕامان گەیاندووە كە لەگەل یەكپارچەی كوردستان داین.
* ڕەوشی كوردستانی باشوور چۆن دەبینی، پێت وایە لە بەرنامەو ستراتیژیەتی ئەمریكا هیچ پڕۆژەیەك هەیە بەناوی كوردستانی گەورە؟
- لەباری سیاسی پێم وایە هەلومەرجێكی سیاسی گونجاو لە كوردستان هەیە، لە باشووری كوردستان من ناڵێم كوردو ئەمریكا هاوپەیمانن، بەڵام ئێستا ئەو دوو لایەنە بەرژەوەندیان پێكەوەیە، بەڵام گەر بڵێن هاوپەیمانیەتێكی رەسمی هەیە من شتی واناڵێم، چونكە پێم خۆش نیە قسەكانم لەمانای خۆیان گەورەتربن، بەڵام دەرفەتێكی باش بۆ كورد ڕەخساوە كە گەورەترین هێزی دنیایێ لەو وڵاتە هەیە، قازانجەكانیش لەگەل قازانجی كوردستان یەكتر دەخوێننەوە، پێشم وایە ڕێبەرایەتی كورد خراپ سودی لەو هەل و مەرجە وەرنەگرتووە، لەبارەی ئەوەش كە ئەمریكا نەخشەی كوردستانێكی گەورەی لەجانتاكەی دابێت من شتی وانابینم، جارێكیان شتێكی وام بەرگوێ كەوت كە بەرپرسێكی ئەمریكی گوتویەتی تا ئەمریكا لە عێراقدا بێت ناهێڵێت كەركووك بگەڕێتەوە سەر كوردستان، جا گەر ئەوان ئامادەنەبن پارچەیەكی وا بچووك بگەڕێتەوە سەر كوردستان چۆن دەوڵەتێكی كوردی گەورە دروست دەكەن.
* پێت وایە لەڕووی نەرمی نواندان و سەلماندنی مافی كورد ڕژێمی ئێران باشتر بووە یان عێراق؟
- مەسەلەیەكی كوردی هەیە دەڵێ: "نە بووك بێ و نە خەسوو" لەبارەی حكومەتەكانی حاكم بەسەر كوردستاندا، من هەمیشە وام گوتووە كە ناكرێت هەر كامێكیان بگریت و حوكمی موتڵەقیان بە سەربدەی، بۆ نموونە لەبارەی ئەوەی كە حاشا لە كورد و ناو نەكراوە ئێران لەپێش هەموانەوە بووە، لەبارەی هەندێك مومارەساتی دیموكراتیكەوە توركیا لەپێش هەمووانەوە بووە، لەبارەی ئیعترافیش بە كوردو زمانی كوردیەوە عێراق لەپێش هەمووانەوە بووە، لەبارەی كەمتربوونی زەخت سوریا لەپێش هەمووانەوە بووە.
* روویداوە لەكاتی شەڕكردندا لە سەنگەردا بیرت لە خۆشەویستەكەت كردبێتەوە؟
- دەبێت هەم لە سەنگەرو هەم لە خۆشەویستی بزانین مەبەستمان چییە، گەر مەبەست ئەو سەنگەرەیە كە تۆ دانیشتوو تفەنگی داوێی، من قەت نەچوومە ئەو سەنگەرەوە بە حەیاتم تفەنگم بەڕووی دوژمنەوە نەهاویشتووە، بەڵام لەگەڵ هێرشی تانكو فڕۆكەو تۆپ ڕوو بەڕوو بوومەو ئێستا پێم سەیرە كەماوم، گەر خۆشەویستی ئەوەش بێت كە كوڕێك كچێكی خۆش بوێت ڕەنگە ئەوەش هەر درەنگ بێت، چونكە ئەو كاتەی من ژنم هەبووەو لەو مەسەلانە چوومەتە دەرێ.
سهرچاوهی
سایتی کوردستان فۆر پریش