به‌ ناوی کوردستانی گه‌وره‌

ح.س.سۆران

تاران – 24/5/ 2708

کوردستانی بن ده‌ست مغوولستان !!!

هه‌ر وه‌ک له‌ میژودا خوێندووتانه‌ته‌و ، به‌ " ناشکوری ده‌ڵێم " ، بۆ ماوه‌یه‌کی فره‌ ، به‌شی هه‌ره‌ زۆری کوردستانی گه‌وره‌ له‌ ژێرده‌ست مغووله‌کان دا بوه‌ و دڵنیام ‌ ئه‌و کاته‌ش به‌ زۆرفه‌رهه‌نگ ، زمان ، داب و نه‌ریتی مغوولی یان به‌سه‌ر کورد دا سه‌پاندوه‌ . بۆ وێنه‌ له‌ قه‌ڵای هولاکۆخان ( هولاکۆ خان نێرینه‌ بوه‌ ، نه‌ک وه‌ک نازه‌نین خانی کوردی که‌ مێوینه‌یه‌ !!! )، له‌ کن ده‌لمه‌ ، له‌ نزیکی شاری میاندواو ( دووئاونی کوردی پێشو) ، له‌ رۆژهه‌ڵاتی کوردستان ، به‌رده‌نووسێکی لێ بو ( نازانم ماوه‌ یا نه‌ماوه‌ ) ، که‌ شکڵی که‌ڵ و شێرێک له‌ سه‌ری ده‌بینرا و ده‌یانوت ، ئه‌وبه‌رده‌نووسه‌ ‌ به‌ فه‌رمانی هولاکۆ خانی مغوول نه‌وه‌ی چه‌نگیز خان ، که‌ قه‌ڕاڵ ( پادشا) ی ئه‌و ناوچانه‌ ‌ بوه‌ ، به‌ پێی داب و نه‌ریت و فه‌رهه‌نگی مغوولی ساز کراوه‌ . ده‌ڵێن کابرایه‌کی به‌یت وێژی کوردیش ، که‌ ئه‌وه‌ی دیوه‌ له‌ کنی دانیشوه‌ و به‌یتێکی وتوه‌ به‌ ناوی "به‌یتی که‌ڵ و شێر "، که‌ به‌یته‌که‌ به‌ زاراوه‌ی موکریانیه‌ ، زۆر که‌س ده‌یزانن و ره‌نگه تۆماریش کرابێ ؟ ‌

پێته‌ختی هولاکۆ خان ، له‌ شاری مه‌راغه‌ بوه‌ ، که‌ نزیکه‌ی 100 کیلۆمێتر له‌ مه‌هاباد دووره‌ و، کابرایه‌کی فارس ، به‌ ناوی خواجه‌ نه‌سیروددینی تووسی ، خه‌ڵکی شاری تووسی خۆراسان ‌ ، وه‌زیری ده‌سته‌ راستی بوه‌ . هۆلاکۆ خان به‌ ده‌م پاشێل کردنی کوردستان ، تاڵان و بڕۆ و ئه‌نفالی خه‌ڵکه‌و ، هێرشی بردوه‌ بۆ به‌غدا و له‌وێ " ئه‌لموعته‌سیموبیللا، ئاخرین خه‌لیفه‌ی نه‌گبه‌تی بنه‌ماڵه‌ی عه‌بباسی ، هێنده‌ له‌ نێو لباد دا ساویوه‌ته‌وه‌ ، که‌ گیانی له‌ده‌ست داوه‌ و باوه‌کو خه‌ڵیفه‌ وشت ، به‌ تایبه‌ت ئه‌و مشه‌خۆره‌س‌ خۆی به‌ نوێنه‌ری خودا ناساندوه‌ ‌ ، به‌ مسقاڵ خودا گیان له‌سه‌ری نه‌هاتوه‌ جواب و به‌م چه‌شنه‌ ده‌سته‌ڵاتی بناماڵه‌ی عه‌بباسی ، پاش نزیکه‌ی چوار سه‌ده‌ و نیو ، دوایی هاتوه‌ و زۆربه‌ی ناوچه‌کانی کوردستانی گه‌وره‌ی ئه‌مرۆ، که‌وتوه‌ته‌ ژێر رکێفی مغوول . هولاکۆخانیش ، چون نه‌وه‌ی چه‌نگیز خان بوه‌ و له‌ مغوولستان ئێستاش چه‌نگیزخان به‌ پێغه‌مبه‌ر ده‌زانن ، خۆی به‌ به‌چکه‌ پێغه‌مبه‌ر و ئیمام و میمام زانیوه‌ و کارێکی به‌ کورد کردوه‌ ، که‌ بڵێین ، سه‌د خۆزگه‌ به‌ کفندزی پێشو و ماموه‌ستا ناڵی وته‌نی ، وایبه‌سه‌ر کورد هێناوه‌ ‌ ، که‌ " با به‌ ده‌واری شڕی ناکا " .

هولاکۆ خان ، به‌ مێعماری خواجه‌ نه‌سیر ، به‌ربه‌ندێکی له‌ سه‌ر چۆمی " چه‌غه‌تو" له‌ نێوان ساینقه‌ڵا ، تیکانته‌په‌ی هه‌وشار ( حه‌و‌تشار ) سه‌قز و بۆکان دا هه‌ر‌ به‌ بێگاری به‌ به‌ به‌رد ، دار و په‌ردو به‌ خه‌ڵکی هه‌ژاری کوردستان هه‌ڵبه‌ستوه‌ و ئاوه‌که‌ی بردوه‌ بۆ ماراغه‌ی پێته‌ختی خۆی . ئێستاش ئه‌و گوزه‌ره‌ ناوی "سه‌ددی هولاکۆیه"‌ و شوێنی جۆگه‌ و کاناڵه‌کانی هێشتا هه‌ر ماوه، بۆ وێنه‌ له‌ ته‌نیشت کێوی قلیچ قایه‌ ، له‌ نزیک ئاوایی گۆل چه‌رمو ‌ . پێویست به‌ ئاماژه‌یه‌ ، که‌ خودی چۆمی جه‌غه‌توش به‌ ناوی کوڕێکی هولاکۆخانه‌وه‌ ناو نراوه‌ . به‌ڵام ئیستا فارسێندراوه‌ و پێی ده‌ڵێن " زه‌ڕڕیه‌ روود" و له‌وێ له‌ کاتی ده‌ستاڵاتی حه‌مه‌ ره‌زا شا دا ، ئاخری په‌نجا کانی هه‌تاوی، به‌ربه‌ندێکیان لێ هه‌ڵبه‌ست به‌ ناوی " کووڕڕوشی مه‌زن " و ئێستا ، کۆماری ئیسڵامی ناوی ناوه‌ " به‌ربه‌ندی شه‌هید کازمی " . ئه‌م به‌ربه‌نده‌ هه‌نووکه‌ش زوربه‌ی ئاوه‌که‌ی هه‌ر ده‌برێ بۆ عه‌چه‌مستان ،به‌ تایبه‌ت بۆ ده‌شتی مه‌راغه‌ و بناو .

جۆمێکی دیکه‌ هه‌یه‌ ،‌ ده‌که‌وێته‌ رۆژاوای چه‌غه‌تو ، که‌ ناوی " ته‌ته‌هو" ه‌ و ده‌ڵێن ئه‌ویش به‌ ناوی کورێکی دیکه‌ی هولاکۆخانه‌وه‌یه‌ ، که‌ ئیستا ئه‌ویش فارسێندراوه‌ به‌ " سینینه‌ روود" . شاری بۆکانیس ، که‌ له‌سه‌ر لێواری رۆژاوای ته‌ته‌هو ، دروست کراوبو ده‌ڵێن ناوێکی مغوولیه‌ و به‌ ناوی سه‌ردارێکی سپای هولاکۆخانه‌وه‌یه‌ . سه‌باره‌ت به‌ بۆکان ، بۆچوونی دیکه‌ش زۆره‌ ، وه‌ک " بووکان " واته‌ وه‌ویگه‌ل ( بووک گه‌ل) ،" بۆک + کان به‌ مانای " کانی بۆک سیت " و شتی وا ، به‌ڵام ئه‌مانه‌ تان سه‌باره‌ت به‌ ناوی بۆکان ، وه‌ک ویته‌( شایعه‌) بۆ ده‌گێڕمه‌وه‌ ، خۆم هیچم سه‌باره‌ت به‌ ریشه‌ی بۆکان بۆ ساغ نه‌بوه‌ته‌وه‌ ، هه‌ر چه‌ند ده‌ڵێم بڵێم : ده‌بێ له‌ سه‌ر بناغه‌ی زمان ناسی مغوولی و تورکی بۆ مانای بۆکان بگه‌ڕێی ، نه‌ک له‌سه‌ر بناغه‌ی زمانی کوردی ، چون به‌داخه‌وه‌ زوربه‌ی هه‌ره‌ زۆری ناوی گونده‌‌‌کانی دیکه‌ ی ناوچه‌ ، مغوولی و تورکین : وه‌ک ، بۆگه‌به‌سی .قه‌ره‌گوێز، ، ئاڵبڵاغ ، تورکمان که‌ندی ، شێخله‌ر ، داشبه‌ند و به‌ سه‌دان گوندی دیکه‌ .

بۆ ئه‌وه‌ی که‌ ، وێنه‌یه‌کی سیمبۆلیکتان سه‌باره‌ت به‌ ئاکاری مغووله‌کان نیشان بده‌م ، ده‌ڵێن چه‌نگیز خان وتویه‌تی " نابێ ته‌نانه‌ت به‌زه‌ییتان به‌ پشێله‌ی ئاریایه‌کان دا بێت و به‌سه‌ریان دا بچن "، که‌ یه‌کێ له‌وانه‌ نه‌ته‌وه‌ی کورد بوه‌ .

پێویسته‌ به‌مه‌ش‌ ئاماژه‌ بکه‌م ، که‌ ئامانج له‌ نووسینی ئه‌م بابه‌ته‌ ئه‌وه‌ نیه‌ ، که‌ کووره‌ی تۆڵه‌ سه‌ندن نێڵ بده‌م یا رق و قین بخولقێنم ، ئامانج گێڕانه‌وه‌ مێژوه‌ و وانه‌ وه‌رگرتن له‌و ، ده‌نا کورد نه‌ قینی له‌که‌سه‌ ، نه‌ هۆگری تۆڵه‌سه‌ندنه‌؛ به‌ڵکه‌ ده‌یه‌وێ جیهانێکی وا پێک بێ ،که‌ قه‌ت هیچ دایکێک منداڵی نه‌کوژرێ ، چون دڵنیاین ئه‌گه‌ر بو وێنه‌ ئافره‌تێکی مغوول جه‌رگی بسووتێ، ئه‌وێس به‌ قه‌ت ئافره‌تێکی جه‌رگ سووتاوی کورد ، فرمێسك ده‌ڕژێ و خه‌مبار ده‌بێ و جێی داخ و که‌سه‌ره‌ . کورد خوازه‌ری ئاشتی ، ئازادی ، رزگاری ، هاو ژینی هێمنانه‌، دۆستایه‌تی ته‌واوی گه‌لانی سه‌رگۆی زه‌ویه‌ ‌ . به‌ڵام به‌داخه‌وه‌ ، ئه‌م ئاواته‌ پیرۆزه‌ی کورد ، هه‌میشه‌ وه‌ک سیمورغه‌که‌ی شانامه‌ی فیرده‌وسی فارس ، هه‌ر ده‌نگی بوه‌ ، قه‌ت ره‌نگی نه‌بوه‌ .

‌

بگه‌رێوه