به‌ ناوی کوردستانی گه‌وره‌ .

ح. س. سۆران

تاران - 22/5/2708

ماچ کردن دژی له‌ش ساغیه‌ !!!

یه‌کێک له‌ داب و نه‌ریته‌ هه‌ره‌ کۆنه‌ کانی کورد و زۆر له‌ نه‌ته‌کانی دیکه‌ی جیهان ماچ کردنه‌ . ماچ ،له‌ زمانی کوردی دا له‌وه‌ده‌چێ ، له‌و وشانه‌ بێ ، که‌ ریشه‌یان له‌ ده‌نگه‌که‌یان دایه‌ ، وه‌ک " ته‌قه‌ " ، " گرمه‌" و ئه‌وانه‌ . یانی چون زۆر جار له‌ کاتی " ماچ کردن" دا ، چه‌شنه‌ ده‌نگێکی وه‌ک (چه‌) ده‌بیسترێ ، پێیان وتوه‌ ماچ ، ره‌نگه‌ واش نه‌بێ ؟

هه‌رچون بێ ، ماچ زۆر چه‌شنی هه‌یه‌ ، که‌ پاکیان به‌ رواڵه‌ت بۆ ده‌ربڕینی هه‌ستی به‌زه‌، دڵسۆزی ، بێخه‌وشی ، بێگه‌ردی و خۆشه‌ویستیه‌ ، وه‌ک :

1- ماچی رامیاری .

2- ماچی سینه‌مایی .

3- ماچی ئایینی نێوان شێخ و مرید و شت .

4- ماچی دایک و باب و منداڵ وکه‌سوکار .

5- ماچی خوێدنکار و ماموه‌ستا .

6- ماچی ژن و مێرد ، یا دو ده‌زگیران .

7- ماچی جێی پیرۆز ، وه‌ک کێل و قسن .

8- ماچی دو مێوینه‌ به‌ یه‌که‌وه‌ .

9- ماچی دو نێرینه‌ به‌یه‌که‌وه‌ .

10- زۆر چه‌شنه‌ ماچی دیکه‌ش هه‌یه‌ .

ماچ ده‌کرێ یا ده‌م وگووپ ماچ کردن بێ ، یا ده‌ست و پا مـاج کردن و شتی وا .

دیاره‌ له‌ روانگه‌ی هه‌ست و ئاوه‌زه‌وه‌ ، ماچ ده‌توانێ به‌ڵگه‌ و دروشمی پاکی خۆشویستن بێ ، وه‌ک ماچی دایک و باوک و منداڵ و که‌سو کار ، ماچی ئایینی ، ماچی زانستی ، ماچی ژن و مێرد و ده‌زگیران و زۆر چه‌شنه‌ ماچی دیکه‌ش ، به‌ڵام ماچی واش هه‌یه‌ له‌ گازگرتن خراپتره‌ ، وه‌ک ماچی رامیاری . مـاچی واش هه‌یه‌ وه‌ک لۆکه‌ بۆشه‌ ، وه‌ک ماچی سینه‌مایی . مـاچی واش هه‌س‌ زۆر سه‌رپۆرته‌ ، وه‌ک ماچی دو مێوینه‌ ( ئافره‌ت ) ، که‌ زۆرتر به‌ خشکه‌ ماچه‌ که‌ ده‌کرێ .

هه‌رجۆن بێ ، ئه‌و بۆچوونانه‌ شتێکی گشتیه‌ ، زۆر شت له‌ جیهان دا هوموی وه‌ک یه‌ک نیه‌ و ناکرێ به‌ چه‌شنێک پۆلێن بکرێن . به‌ڵام ، ئه‌گه‌ر له‌ روانگه‌ی له‌ش ساغی و ساخله‌میه‌وه‌ بڕوانین ، مـاچ کردن ده‌بێته‌ هۆی له‌یه‌ک گرتنه‌وه‌ی نه‌خۆشی و په‌تا ، به‌ شتێکی پێویست دانانرێ و باشتر ئه‌وه‌یه‌ که‌ وه‌ک زۆر له‌ داب و نه‌ریته‌ کۆنه‌ خراپه‌کان ، له‌قه‌ڵه‌م بخرێ . بۆ وێنه‌ وه‌ک ژاپۆنیه‌کان ، له‌ باتی مـاچومووچ ، ده‌کرێ ده‌ست به‌ سنگه‌وه‌ بگیررێ یا هه‌ر به‌ دابی کوردی کڕنۆش بکرێ .

پێویست به‌ وه‌بیرخسته‌نه‌وه‌یه‌ ، که‌ له‌م سه‌رده‌مه‌دا ، به‌و گشته‌ نه‌خۆشی و په‌تای جۆربه‌جۆره‌وه‌ که‌ هه‌یه‌ ، وه‌ک " ئێدز " ، "هه‌ڵامه‌ت " ، ده‌رده‌باریکه‌ (سیل) ، و سه‌دان په‌تای دیکه‌ ، ئه‌گه‌ر داب و نه‌ریتی ماچ کردن له‌ نێو بچێ ره‌نگه‌ زۆر باشتر بێ ‌ . دیاره‌ ، پزیشکه‌کان ، ده‌توانن زۆر زانستیانه‌ تر له‌ من له‌سه‌ر ئه‌م باسه‌ بڕۆن و کارێکی وا بکرێ ئه‌م دابه‌ ‌ مه‌ترسی داره‌ ،له‌ ئاڕشیڤ و مووزه‌خانه‌ی مێژودا ، به‌ ته‌واوی تۆمارببێ و بفه‌وتێ .

تێبینی : بیلامانێ ، په‌رژینی قایم بێ ، من لێره‌دا نه‌ ده‌توانم بۆ راگرتنی رێزی خوێنه‌ر ، پێنووس و کیبۆڕد ، باسی ماچی ژن و مێرد و ده‌زگیرانگه‌ل بکه‌م و نه‌ پێویستیشه‌ ، چون دڵنیام ئه‌وانه‌ هێنده‌ زۆر له‌ یه‌ک نزیکن ، ئه‌گه‌ر له‌وه‌ بترسن نه‌خۆشی له‌یه‌که‌وه‌ بگرنه‌وه‌ ، هه‌ر ده‌یگرنه‌وه‌ و پێشم وانیه‌ به‌ قسه‌ی " میسیو لوی پاستۆر " و "حه‌زره‌تی فیلیش بکه‌ن "، تا ده‌گا به‌ منی بابرده‌ڵه‌ی یه‌ک لاقه‌ با و هه‌ر جۆر بێ ، ماچی خۆیان هه‌رده‌که‌نه‌وه‌ وانێ !!! پشتیوانی ئه‌م بۆچونه‌ی من ئه‌وه‌یه‌ ، که‌ ره‌نگه‌ له‌ هۆنراوه‌ ، فۆلکلۆر ، گۆرانی و به‌یت وبالۆره‌ی کوردی دا ،ئه‌وه‌نده‌ی سه‌باره‌ت به‌ تامازرۆیی ماچ باس کراوه‌ ، هێنده‌ سه‌باره‌ت به‌ هه‌نگوین ، مێوژ، کولێره‌ چه‌وره‌ ، که‌لانه‌ ، ته‌نانه‌ت نان وئاویش نه‌‌ دواون . بۆ وێنه‌ بیستوومانه‌ ، له‌ کن شاری خانێ (پیرانشار) ، پله‌وبه‌ردێک هه‌یه‌ به‌ ناوی "کۆڵانی ماچان" ، که‌ کوڕان چوون له‌وێ خوێان حه‌شارداوه‌ ، تا بتوانن ماموه‌ستا حه‌سه‌ن زیره‌ک وته‌نی ، " کچان که‌ ده‌چنه‌ مه‌ندۆکێ " و دێنه‌وه‌ ، له‌و کۆڵانه‌ ته‌نگه‌به‌ره‌ دا ، ماچێکی کوردانه‌ی پته‌ویان بکه‌ن و له‌ باتی ئه‌و ماچه‌ دو دانه‌ ماچیان لێ وه‌ربگرن ، چون ده‌ڵێن بازرگانی ماچ ، زۆر به‌ سوود و قازانجه‌ ، هه‌میشه‌ که‌ ماچێک ده‌ده‌ی ، دو ماچ وه‌رده‌گری !!!.

پێم خۆش بو له‌گه‌ڵ داوای چاوپۆشی دا ، تۆزێکیش قسه‌ی خۆش و سیرینتان بۆ بکه‌م ، ده‌نا هه‌رچون بێ ، ماچ کردن دژی له‌ش ساغیه‌ .

بگه‌رێوه