به‌ناوی کوردستانی گه‌وره‌

ح.س.سۆران

soransa@hotmail.com

تاران -  5/10/2708

حه‌زره‌تی "گا" :

 له‌ هه‌ر زمانێک دا ، به‌ کاربردنی هه‌ر وشه‌یه‌ک  مانای زمان ناسی ،  ده‌روون ناسی              ( سایکۆلۆگیک)  و کۆمه‌ڵناسی و ... تایبه‌تی هه‌یه‌ . وشه‌ی واش هه‌یه‌ که‌ ماناگه‌لی زۆری هه‌یه‌ و له‌ به‌ستێنگه‌لی جۆر به‌ جۆر دا ، که‌ڵکی لێ وه‌رده‌گیررێ . ‌ به‌ ورد ‌بوونه‌وه‌ له‌و  ماناگه‌له‌  ، زۆر روانگه‌ی ئه‌و زمانه و گه‌له‌که‌یمان  بۆ روون ده‌بێته‌وه  ‌و له‌ لایه‌کی دیکه‌شه‌وه‌ ، بۆمان ده‌رده‌که‌وێ که‌ ئه‌و زمانه‌ تا چ راده‌یه‌ک ، ره‌سه‌ن ، ته‌با (  ده‌وڵه‌مه‌ند) و تێر و ته‌سه‌له‌ .   

 من بۆ ‌ زۆرتر شرۆڤه‌ کردنی  ئه‌م بابه‌ته‌ سه‌ربه‌مۆره‌ ، که‌ به‌ که‌له‌پووری که‌م وێنه‌ی زمانی کوردی ده‌زانم ، له‌م نووسراوه‌یه‌ ‌دا ، وه‌ک " مشتێک له‌ گشتێک ،  زۆر به‌ کورتی  وشه‌ی " گا " ( که‌ به‌ مانای مانگای نێره‌)  راڤه‌ ده‌که‌م ،به‌ڵام پێم وایه‌ ئه‌گه‌ر هه‌مو شته‌کان له‌ باره‌ی  ئه‌م بابه‌ته‌وه‌  بنووسین ، ده‌بێته‌ کتێبێکی ئه‌ستوور و ئه‌مه‌ش هۆی شانازیه‌ بۆ  گه‌لی کورد ‌ ، که‌ توانیویه‌تی به‌ ده‌م هه‌ڵات هه‌ڵات ،  قه‌لاچۆ  ، کوردقڕان ، کۆچ و کۆچبه‌ری و به‌ سه‌ر پشتی  ئه‌سپ و هێستر و  ئه‌وانه‌وه‌ ، زمانێکی وا پاراو، به‌ربڵاو  و رێک و پێک ، بخولقێنێ  . دیاره‌ ، من ئه‌م راڤه‌یه‌م ته‌نیا له‌ ده‌لاقه‌ی زاراوه‌ی سۆرانی زمانی کوردیه‌وه‌  ئه‌نجام داوه‌ ، به‌ڵام هه‌ر  یه‌ک له‌ زاراوه‌کانی دیکه‌ی زمانی کوردیش بۆ خۆیان خاوه‌نی تایبه‌تمه‌ندی خۆیانن ، یانی مه‌یدانه‌که‌ زۆر له‌مه‌ پان و به‌رین تره‌ که‌ من باسم کردوه‌ ‌ :

-         ئه‌وه‌ی گا ده‌یکێڵێ ، گا نایخوا ( په‌ند) .

-         جوانه‌ گا ، گایه‌ک که‌ دو ساڵ پێش ‌ ، له‌ دایک بووبێ .

-         جووت و گا  ( کشت و کاڵ ) .

-    خه‌سو ( دایکی خێزان) ، له‌ جووتێک گا چاکتره‌ ( په‌ند) .  به‌ڵام هێندێک له‌ گه‌لانی دیکه‌  ، وا گه‌ش بین نین .

-         ده‌ڵێی بلوێر بۆ گا لێ ده‌ده‌ی ( په‌ند ) .

-    سێ به‌ گایی ، کاتێک که‌ له‌ جووت کردن دا ، به‌ جووتێک گا کارده‌که‌ن و گایه‌کیش به‌ نۆبه‌ ده‌هێنن ، بۆ ماندوو حه‌ساندنه‌وی هه‌ر کامێک له‌و گایانه‌ ، که‌ ماندو  ده‌دن  . یانی گایه‌کیان وه‌ک زاپاس وایه‌ .

-         که‌ڵ گامێش " بووفالۆی)  نێر . 

-         گا ، له‌ داخی که‌ر پیر ده‌بێ ( په‌ند) .

-         گا جووت ، ئه‌و گایه‌ی که‌ زه‌وی پێ ده‌کێڵن و جووتی پێ ده‌که‌ن  .

-         گا سوور تۆ بخه‌وه‌ ، منیش ده‌خه‌وم ، بزانین کاممان زه‌ره‌ر ده‌که‌ین! ( په‌ند) .

-         گا شه‌ڕ ده‌که‌ن ، پڕ و پانێر له‌ بن پا دا قڕ ده‌بن( په‌ند)  .

-         گا کۆتر ، چه‌شنه‌ کۆترێکی کێوی .

-         گا مێش " بووفالۆ " ی ، مێو .

-         گابازه‌ڵه‌ ، گوندێکه‌ له‌ موکریان .

-    گابۆڕ ، کاتی مرۆڤه‌ کان ، یه‌کێک له‌ هۆزی "گا" سه‌رده‌بڕن ، ئه‌م هۆزه‌ هه‌مو بوی ده‌گرین ، و له‌سه‌ر خوێنه‌که‌ی قوڕ ده‌پێون  - رسته‌ی گابۆڕ له‌مه‌وه‌ هاتوه‌ . هه‌مومان ده‌زانین ، قه‌ت نه‌مان بیستوه‌ ، گایه‌ک ، دانه‌یه‌ک له‌ هۆزی خۆی بکوژێ . واته‌ به‌ مسقاڵ  " جه‌رده‌وانیان " تێ دانیه‌ - هه‌مو  دڵسۆزی یه‌ک و یه‌ک ده‌نگن  .

-    گاده‌ر ، چۆمێکه‌ له‌ په‌راسوی باکووری مۆغه‌ره‌ی پشتی جه‌له‌ کێوی زاگڕۆسه‌وه‌   سه‌ر چاوه‌ ده‌گرێ و له‌ نزیکی شاری  نه‌غه‌ده‌ ، ده‌ڕژێته‌ گۆلی ورمێ .

-         گاسن ، ئه‌و ئاسنه‌ی که‌  به‌ هۆی ده‌ندی ئاموور ، زه‌وی پێ ده‌کێڵن  و به‌ مانای " گا + ئاسن " ه‌ .

-         گاگه‌ش ، کێوێکی‌ سه‌ربه‌رزی موکریانه‌ .

-         گاگێره‌ ، ئه‌و ره‌شه‌وڵاغانه‌ی که‌ گێره‌یان پێ ده‌که‌ن .

-         گام به‌ باره‌وه‌یه‌ و مه‌شکه‌م به‌ داره‌وه‌یه‌ ( په‌ند)  .

-         گامێش گۆلی ، ‌گوندێکه‌ له‌ موکریان .

-         گامێشان ، گوندێکه‌ له‌ موکریان .

-         گاو کردن ، پته‌و‌ تر کردنی که‌ره‌سه‌ی ئاسنه‌ واڵه‌ ، به‌ هۆی کاری ئاسنگه‌ری  .

-         گاو گوێر ، هۆزی ره‌شه‌وڵاغ .

-         گاوان ( جابان ) ، ده‌ڤه‌رێکی کورد نشینه‌ ، له‌ باشووری  نووچکه‌ی کێوی ده‌ماوه‌ند .

-         گاوان ، شوانی گاڕان .

-    گاوانی ، ئه‌و که‌سه‌ی له‌ ئاخری جه‌غزی  شاییه‌وه‌ هه‌ڵده‌په‌ڕی ، که‌ له‌ پێش دا ، گاوانه‌کان  له‌وێوه‌ ده‌ستیان گرتوه‌ ‌ و پێچه‌وانه‌ی وشه‌ی سه‌رچۆپیه‌ .

-         گاوه‌ شه‌له‌ ، گوندێکه‌ له‌ ناوچه‌ی سه‌قز .

-         گاوه‌خان ، به‌شێک له‌ زه‌ویه‌ که‌ جووتیار به‌ چه‌ڵێک  ده‌یکێڵێ ، واته‌ به‌ زمانی فه‌ڕه‌نگی ( باچ ) ێکه‌ .

-         گاوه‌رۆ ، چۆمێکه‌ له‌ نیزیک چه‌می ژاوه‌رۆ ، له‌ نزیکی کرماشان .

-         گاڕان ، رانی گاگه‌ل و  ڕه‌شه‌وڵاغ  .

-     گاڕان رۆیی !!! ، گاوانه‌کان ئه‌م رسته‌یه‌ به‌ ده‌نگی به‌رز ده‌ڵین بۆ ئه‌وه‌ی خه‌ڵکی ئاوایی  گاوگوێریان بۆ  بهینن ، ئه‌وانیش بیانبه‌ن  بیانله‌وڕێنن .

-         گاڕانیان به‌ تاڵان ده‌برد ، له‌ مانگا به‌ڵه‌کیان ده‌پرسی ( په‌ند ) .

-         گای بوغه‌ ، گایه‌ک که‌ نه‌خه‌سابێ و به‌ وته‌ی ئینگلیسی بووبێ به‌ " پله‌ی بۆی " . 

-    گاینجه‌ ، ئامرازیکه‌ له‌ ئامرازه‌کانی ئاموور‌ ، که‌ له‌گه‌ڵ" شیله‌په‌" و "ده‌سته‌ که‌وشه‌" و ئه‌وانه‌،  که‌ڵکی لێ ورده‌گرن .

-    گورزی گاوسه‌ر ، ئه‌و گورزه‌ی وه‌ک سه‌ری گا وا بوه‌ و دروشمی هۆزی چه‌رداوڕو ، له‌ مه‌حموود جوغ ( نێوان میاندواو و ساینقه‌ڵا) بوه‌ .

-         مانگا ، گای مێو  .

-         ‌وشتر گا  پڵینگ ( زه‌ررافه‌  ) .

-    وشه‌ی" گا" وه‌ک ناسناو : چون کورده‌واری مه‌ڵبه‌ندێکی کشت و کاڵی و ئاژه‌ڵداریه‌ و  "گا ‌" شوێنی زۆر سه‌ره‌کی له‌ ژیانی ئابووری زوربه‌ی خه‌ڵک دا هه‌یه‌ ،   ره‌نگه  سه‌دان ناسناوی ئاسایی کۆنی کوردی ببێ ، که‌ وشه‌ی گای تێدایه‌ : وه‌ک گادزراو ، گا قوڵ ، گا پیس ، گا به‌ڵه‌ک و شتی وا ، که‌ ناوی سه‌ره‌کی  هه‌وه‌ڵیشی له‌گه‌ڵه‌ ، بۆ وێنه‌ " حه‌مه‌  گادزراو " .   

-         وه‌ک گای قه‌شقه‌ وایه‌ ( قسه‌ی نه‌سته‌ق ) .

ده‌ڵێن قسه‌ ، قسه‌ ده‌هێنێ و جاری وا ش هه‌یه‌ به‌ وته‌ی کۆنی کوردی "گۆێزێک ده‌خۆی سێوێکی تێدایه‌ " . منیش هه‌ر به‌م پییه‌ و له‌گه‌ڵ رێزم بۆ گشت بیروڕاکانی خه‌ڵکی ته‌واوی  جیهان   ،  بۆ وینه‌   به‌ کورتی  ئاماژه‌ به‌ باسی " گا " ‌ له‌ فه‌رهه‌نگی رێزدار و ره‌سه‌نی هیندوه‌کانیش دا ده‌که‌م: هه‌ر وه‌ک ده‌زانن ، ئه‌وانیش وه‌ک گشت گه‌لانی دیکه‌ی جیهان ، شتێکی ماقووڵ و پیرۆزی  ئایینیان بۆخۆیان هه‌ڵبژاردوه‌ ، که‌ به‌فه‌رمایشی  خۆیان  حه‌زره‌تی " گا‌ " یه‌  .